Kadınlarda %5-10 oranında görülen polikistik over sendromu (PKOS), düzensiz adet görme ve erkek tipi hormonların (androjenler) artmasıyla karakterize bir durumdur.

Bu hormon değişikliğiyle tüylenme artışı yanı sıra erkek tipinde tüylenme, ciltte akneler, kilo artışı ve şeker hastalığı gelişebilir.

PKOS olan kadınlarda hormonal değişiklikten dolayı adet döngüsü bozulabilir. Bu yüzden hamile kalmak isteyen PKOS hastalarının bazı hormon ilaçları kullanması gerekebilir.

PKOS neden olur?

Luteinize edici hormon (LH) düzeyindeki anormallikler ve erkek tipi hormonların (androjen) düzeyindeki yüksekliğin overler (yumurtalık) üzerine olan etkisiyle oluştuğu kabul edilmektedir.

Normal adet döngüsü (menstürel siklus) nasıldır?

Beyin, yumurtalıklar ve rahim, aylık düzenli olarak, hamilelik için bir hazırlık içine girer. Hipofiz bezinde üretilen follikül stimüle edici hormon (FSH) ve luteinize edici hormon (LH) ile yumurtalıklarda üretilen östrojen ve progesteron, adet döngüsüne yön veren asıl hormonlardır.

Döngünün ilk yarısında FSH’daki hafif artış, overde, oosit (yumurta) içeren follikül oluşumunu uyarır. Bu follikül, artan düzeylerde östrojen üretir ve bu da rahimin kalınlaşmasına, hipofiz bezinden büyük miktarlarda LH salınmasına neden olur. LH’daki bu artış, yumurtanın overden salınmasına (ovülasyon) neden olur. Ovülasyondan sonra over hem östrojen hem de progesteron üreterek rahimi, döllenmiş yumurtanın gelip yerleşmesi için hazırlar.

PKOS’ta adet döngüsü nasıldır?

PKOS olan kadınlarda çok sayıda küçük küçük folliküller (4-9 mm) gelişebilir ve bu folliküler ovülasyonu tetikleyecek yetenekte değillerdir. Böylece östrojen, progesteron, LH ve FSH dengesinde bozulma olur.

Erkek tipi hormonlar özellikle overlerde ve böbreküstü bezinde üretilir. Bunlar; testeosteron, androstenedion, dihidroepiandrosteron (DHEA) ve DHEA sülfat (DHEA-S). PKOS’da LH yüksekliği ve ayrıca inslülin düzeyindeki yükseklik (insülin direnci), erkek tipi hormonların artışına neden olmaktadır.

PKOS bulguları nelerdir?

PKOS bulguları çoğunlukla ergenlik dönemide başlar. Hormonal farklıklıklardan dolayı bulgular her kadında farklılık gösterebilir.

Ciddi akneler, yüzde tüylenme artışı, saç dökülmesi, adet düzensizliği en sık görülen bulgulardır.

Adet düzensizliği

Ovülasyon (overden yumurta çıkışı) olmadığı için döngünün ikinci yarsında olması gereken hormon düzeyleri oluşmaz. Rahim duvarında aşırı kalınlaşma olur. Bazen bu durum uzamış ve ağır adet kanamaları ile sonuçlanır. Adetlerin olmaması veya düzensiz olması rahim duvarı kalınlaşmasına ve hatta kansere bile neden olabilir.

PKOS olan kadınlar, 38 günden daha uzun süren aralıklarla, yılda 6 veya 8 kez adet görürler.

PKOS olan bazı kadınların ergenlik döneminde adetleri düzenliyken kilo artışı sonrasında adet düzensizliği gelişmeye başlar.

Kilo artışı ve obezite

PKOS olan kadınların yarıdan fazlasında obezite görülmektedir. Bazılarında daha ergenlik döneminde obezite başlamaktadır. Buradaki temel sorun, insülin direncidir.

Tüylenme ve akne

PKOS olan kadınlarda çenede, boyunda, favori bölgesinde, göğüste ve üst karın bölgesinde erkek tipi tüylenme artışı (Hirşutizm) görülebilir.

Oluşan yağlı cilt yapısıyla kıl köklerinin yüzey açıklığı kapanır ve büyük sivilceler (akne) oluşur.

İnsülin direnci ve şeker hastalığı

İnsülin; pankreastan salgılanan, kan şekerini düzenleyen bir hormondur.

Normal insülin düzeyleriyle kan şekerinin düşürülemediği durumlarda fazla insülin salınımı olur.

Artmış insülin düzeylerine rağmen kan şekerinin düşürülemediği durumlarda insülin direncinden bahsedebiliriz.

İnsülin direncinin devamında tip 2 şeker hastalığı gelişmektedir.

PKOS olan normal kilolu kadınlarda da insülin düzeylerinin yüksek olduğu görülmektedir.

Kısırlık

PKOS olan kadınların adet düzensizliği olmakta yani ovülasyon (yumurtlama) olmamaktadır. Bu nedenle hamilelik için adet döngüsünün sağlanması gerekmektedir.

Tüp bebek gibi ileri yöntemler için ise 6-12 aylık takip-deneme sonrasında karar vermek gerekir.

Uyku apnesi

Uyku apnesi, uyku sırasında nefesin 15-20 saniyeden daha uzun süre ile durmasıdır. Uyku apnesi olan hastalar gün içinde halsizlik, uykusuzluk hissederler. Tedavi edilmeyen hastalarda hipertansiyon, kalp damar hastalıkları, kalp ritim bozuklukları görülme riski yüksektir.

PKOS olan kadınların %50’sinde uyku apnesi görülmektedir.

Eğer sabahları uyandığınızda kendinizi dinlenmemiş hissediyorsanız, gün içinde hep yorgun oluyor ve daha fazla uyuma ihtiyacı duyuyorsanız uyku bozuklukları açısından uyku laboratuarı olan bir merkezde değerlendirmeye ihtiyacınız var demektir.

Polikistik over sendromu (PKOS) tanısı nasıl konuyor?

Aşağıdaki üç maddeden ikisinin varlığında PKOS hastalığı olduğunu söyleyebiliriz;
Ovülasyonun olmadığı veya düzensiz olduğu adet döngüsü bozuklukları.
Erkek tipi hormonların yüksekliğinin bulgularla veya kan testleriyle gösterilmesi.
Pelvik ultrasonografik inceleme ile her bir yumurtalıkta 4-9 mm arası 12 ve daha fazla kist olması.

Tanıyı kesinleştirmek için erkek tipi hormonların yükselmesine neden olan konjenital adrenal hiperplazi, androjen salgılayan tümörler ve prolaktin hormon fazlalığı gibi durumların da kontrol edilmesi gerekir.

Polisktik over sendromu (PKOS) tedavisi

Doğum kontrol hapları; adet düzenini sağlayarak, kadınları rahim kanserinden koruru. Ayrıca tüylenme falzalığı ve akne açısından da etkilidir.

Gebelik testi yapılmadan doğum kontrol hapı kullanılmaya başlanmaz.

Doğum kontrol haplarının kilo aldırdığı kanısı tamamen yanlıştır.

Doğum kontrol haplarını kullanmaya başladığınız ilk 1-2 ay mide bulantısı, karında şişlik gibi yakınmalarınız olabilir ancak şiddetli değildir ve geçicidir.

Kilo vermek en basit ve en etkili yöntemdir. Kilo vererek insülin direncinde azalma, adet döngüsünde düzelme ve tüylenmede azalma sağlanmaktadır.

PKOS olan fazla kilolu kadınların, %5-10 oranında kilo kaybı ile adetleri düzenli hale gelecektir.

Sağlıklı beslenme, egzersiz ve davranış değişikliği ile hedeflenen kiloya ulaşılmaz ise ilaç tedavisi ve bariyatrik cerrahi yöntemleri uygulanabilir.

Metformin

Metformin, tip 2 şeker hastalığında, insülin direncini iyileştirmek ve karaciğerden şeker çıkışını azaltmak amacıyla kullanılan bir ilaçtır.

PKOS’da uygun hastalarda metformin kullanılmaktadır ancak her PKOS hastası için değil!

Polikistik over sendromu olan kadınlar çocuk sahibi olabilir mi?

PKOS olan kadınların öncelikle kilo vermesi gerekir. Kilo kaybı ile adet döngüsü düzene girebilir ve ilave müdahalelere gerek olmadan hamile kalınabilir.

6-12 aylık takip sonrasında hamile kalamayan PCOS hastaları için insülin direncini azaltmaya ve ovülasyonu (yumurtlama) uyarmaya yönelik ilaç tedavileri uygulanmaktadır.

Sağlıklı, mutlu ve aşk dolu günler dilerim.

Dr. Halil ERTÜRK
İç Hastalıkları Uzmanı

Dr. Halil Ertürk

Yazar HakkındaDr. Halil Ertürk

İç Hastalıkları Uzmanı. Canyon Ranch Kaplankaya +90 252 511 00 51